ERICH FROMM Niemiecki filozof i psycholog, współtwórca neopsychoanalizy
(1900 – 1980)
* Ur. 23 marca 1900 we Frankfurcie nad Menem
+ Zm. 18 marca 1980 w Muralto
Wychowany w rodzinie rabinackiej w tradycyjnej atmosferze żydowskiej. W młodości znajduje się pod wpływami N.A. Nobela i S.B. Rabinkowa – myślicielami silnie związanymi z filozofią judaistyczną. W 1918 rozpoczyna studia prawnicze na uniwersytecie frankfurckim, lecz porzuca te studia na rzecz filozofii i socjologii. Jego wykładowcy w tym czasie to m.in.: K. Jaspers, A. Weber, H. Rickert. Jednocześnie studiuje też psychologie w Monachium, Berlinie i Heidelbergu. Właśnie na tym ostatnim uniwersytecie otrzyma w 1922 roku tytuł doktora nauk filozoficznych na podstawie pracy poświęconej żydowskiej diasporze, pod promotorstwem Webera. W latach 1923-24 studiuje na Berlińskim Instytucie Psychoanalitycznym. W 1926 odwraca się od ortodoksyjnego judaizmu i żeni się z Reichmann. Rok później rozpoczyna praktykę psychoanalityczną i wraz z żoną kieruje kliniką. W tym czasie styka się z doborowym towarzystwem psychoanalitycznym m.in.: Landauer, W. Reich, K. Horney. Od dawna sięgając po książki Marksa i Freuda, próbuje znaleźć odpowiedzi na dręczące go pytania.
Dzięki znajomości z L.Lowenthalem styka się ze szkoła frankfurcką i od 1930 zostaje współpracownikiem Instytutu Badań Społecznych przy Uniwersytecie we Frankfurcie nad Menem. Wykłada razem z Theodorem Adorno, Maxem Horkheimerem i Herbertem Marcuse. Łączą oni nie dogmatycznie pojmowany materializm historyczny z psychoanalizą, neokantyzmem i heglizmem. Badają przemiany kulturowe i jednostkowe uwarunkowane pod wpływem kapitalizmu. W 1933 na zaproszenie Karen Horney wyjeżdża do Chicago, a w 1934 (po uzyskaniu Hitlera pełni władzy) zaczyna pracować na Uniwersytecie Columbia (gdzie przeniósł się Instytut Badań Społecznych, wtedy już pod inną nazwą – Institiute for Social Reaserch). W Instytucie prowadzi badania nad osobowością autorytarną (jednostka podporządkowana całkowicie autorytetom), skłonnością przyjmowania postaw antydemokratycznych, konserwatyzmem obyczajów i poglądów, sztywnym rozumowaniem, kultem siły, nietolerancją czy podziałem świata na „swoich i „obcych”. Fromm (jako pierwszy) użył pojęcia osobowości autorytarnej, by określić osoby podatne na ideologie faszystowską. Jej uwarunkowania tkwią w środowisku wychowawczym (dominacja surowej dyscypliny i tłumienie uczuć). W 1941 wydaje sławną książkę – Ucieczka od wolności będącą stadium psychologicznym autorytaryzmu (głównie faszyzmu). Erich Fromm stara się uświadomić w niej dlaczego wolność nie jest dla człowieka najważniejszą wartością, jak można go łatwo podporządkować i zniewolić, dlaczego potrzebny jest mu autorytet i silna identyfikacja za grupą dającą poczucie bezpieczeństwa i jedności.
Jego psychoanaliza społeczna (neopsychoanaliza) odnosi się do freudyzmu, ale odrzuca jego determinizm biologiczny, zastępując go czynnikami społeczno-kulturowymi w kształceniu osobowości. Rewiduje też marksistowską teorie. Odrzuca w niej koncepcje pełnego uwarunkowania człowieka przez siły społeczne i ekonomiczne. Dąży, w koncepcji człowieka, od syntezy czynników psychicznych, społecznych i kulturowych. Jej warunkiem jest proces przezwyciężenia alienacji, będącej wynikiem tłumienia podstawowych ludzkich potrzeb takich jak: miłość, przyjaźń, tożsamość, transcendencja, układ odniesienia itp.
W latach 1942-51 wykłada w Bennington College (stan Vermont).
W 1947 wydaje prace Niech się stanie człowiek. W 1950 przenosi się do Mexico City gdzie rok później zostaje profesorem psychologii Szkoły medycznej przy Autonomicznym uniwersytecie i publikuje prace Zapomniany język. Twierdzi w niej , że sny i baśnie posługują się tym samym językiem – uniwersalnym symbolicznym językiem mitów. Każda istota ludzka potrafi nim przemawiać. Śniąc stajemy się twórcami i badaczami własnej sfery psychicznej.
W 1955 ukazuje się jego książka Zdrowe społeczeństwo. Krytykuje w niej cywilizacje przemysłową za: przyczynienie się do zerwania więzi międzyludzkich, promocje postawy merkantylnej i uniemożliwienie rozwoju jednostki. Przeciwstawia temu wizję „zdrowego społeczeństwa” stwarzającego ludziom autentyczne życie oparte na zasadach moralnych.W ten sposób Fromm szuka innej drogi rozwiązania problemów społecznych niż kapitalizm czy komunizm.
W 1956 ukazuje się jego kolejna poczytna praca O sztuce miłości. Autor prezentuje w niej pozytywny program miłości, pojmując ją jako umiejętność, której można się nauczyć.
„Miłość jest sztuką” jak też twórczą i dynamiczną siłą co potęguje zaangażowanie człowieka w otaczający go świat. Erich Fromm wskazuje drogę życiową. Zakłada ona rozwój osobowości, zaczynając od miłości bliźniego poprzez wyćwiczenie w sobie cnót takich jak: pokora, odwaga, dyscyplina i wiara. Filozof pokłada wiarę w to, że miłość, tkwi w naturze człowieka, a także w życiu społecznym. Uważa miłość za zespolenie dwóch osób, kobiety i mężczyzny nie doprowadzając do utraty indywidualności ani podporządkowania żadnej z nich. Owy związek powinien służyć budowie światowej harmonii i więzi z innymi ludźmi a nie być zwrócony przeciwko niemu. Fromm wyróżnia też dwie orientacje charakterologiczne: produktywną i nieproduktywną. Do tej pierwszej zaliczyć można wszystkich ludzi, którzy nie są emocjonalnie ani umysłowo upośledzeni. Tą drugą orientacje dzieli na cztery grupy: receptywną (biorcy), eksploatatorską (podstępni biorcy), tezauryzatorską (ciułacze), merkantylną (osoba jako dobry chwytliwy produkt – wykształciła się w XX wieku).
W 1960 wydaje prace Psychoanaliza i Buddyzm Zen wraz z R. de Martino i T.D. Suzuki. Fromm poszerza swoje idee (na podstawie buddyzmu zen) dotyczące spraw psychoanalitycznych jak nieświadomość i przechodzenie treści w niej ukrytych do świadomości.
W 1962 zostaje profesorem na Uniwersytecie w Nowym Yorku. W 1964 wydaje prace Serce człowieka. W czasie rewolty studenckiej pod koniec lat 60-tych, odrzuca stosowanie przemocy (w przeciwieństwie do innego głównego przedstawiciela „Nowej Lewicy” – Herberta Marcuse’go), propaguje stworzenie spontanicznej sieci instytucji społecznych jako alternatywę dla oficjalnych.
W pierwszej połowie lat 70-tych wydaje prace: Kryzys psychoanalizy (1970), Anatomia ludzkiej destruktywności (1973), Dogmat Chrystusa i inne pisma religioznawcze (1973).
W 1974 przenosi się do Szwajcarii. W 1976 ukazuje się książka Mieć czy być , która staje się kolejnym sukcesem Fromma. Jest rozszerzeniem tematyki zawartej w Zdrowym społeczeństwie i Rewolucji nadziei (1968).Widząc rozdarcie człowieka (związane z rozwojem samoświadomości), konfliktu pomiędzy jednostką a rzeczywistością, Erich Fromm uważa, że istnieją dwa wyjścia z zaistniałej sytuacji: ucieczka lub rozwój prowadzący do harmonii z przyrodą jaki i ze społeczeństwem. Człowiek powinien obrać tą drugą drogę opartą na miłości do innych i produktywnej pracy. Ta orientacja życiowa jednostki, akceptująca indywidualność własną, jak i innych – to postawa „Być”. Natomiast regres i ucieczka, związane z traktowaniem innych i siebie jako narzędzi, środków do celu – to postawa „Mieć”. Autor wyróżniał też dwa typy religii. Humanistyczną, związaną z postawą rozwoju człowieka, wiarę w jego możliwości twórcze i dobroć. „Grzechem” tego typu religii jest niewykorzystanie tych możliwości. Drugi typ, religia autorytarna, opiera się na wierze w wszechmocną siłę absolutu oraz na przekonaniu o grzeszności i bezsilności człowieka. Przewinieniem w niej jest nieposłuszeństwo. Ten typ jest związany z ucieczkową postawą człowieka.
Osiągnięcia jak i poczytalność dzieł Ericha Fromma, bez wątpienia jednego z czołowych myślicieli XX wieku, niewątpliwie wskazują na kryzys panujący w obecnym świecie kulturowym i społecznym. Stąd wielu jego czytelników, żyjących w kapitalizmie, ceni jego utopijną wizję „zdrowego społeczeństwa” (sane society) jak i teorie miłości.
PIOTR WILDANGER
foto źródło: wikipedia.org
Literatura wykorzystana przy pracy:
Michał Chałubiński, Fromm, Wiedza powszechna, Warszawa 2005
Adam Anuszkiewicz, Słownik filozofii, Świat książki, Warszawa 2004
Jan Tomkowski, Historia myśli, Świat książki, Warszawa 2002
Wielkie biografie – encyklopedia PWN, t. 1, Wydawnictwo naukowe PWN, Warszawa 2007
Bibliografia w j. polskim
Erich Fromm, Anatomia ludzkiej destruktywności, Rebis, Poznań 2005
Erich Fromm, D.T.Suzuki, Richard de Martino, Buddyzm zen i psychoanaliza, Rebis, Poznań 2006
Erich Fromm, Dogmat Chrystusa i inne pisma religioznawcze, Test, Lublin 1992
Erich Fromm, Kryzys psychoanalizy. Szkice o Freudzie i Marksie i psychologii społecznej, Rebis, Poznań 2012
Erich Fromm, Mieć czy być, Rebis, Poznań 2007
Erich Fromm, Miłość, płeć i matriarchat, Rebis, Poznań 20011
Erich Fromm, Niech się stanie człowiek – z psychologii etyki, PWN, Warszawa 2005
Erich Fromm, O byciu człowiekiem, Vis-a-vis/Etiuda, Kraków 2013
Erich Fromm, O nieposłuszeństwie i inne eseje, Vis-a-vis/Etiuda, Kraków 2015
Erich Fromm, O sztuce istnienia. Terapeutyczne aspekty psychoanalizy, PWN, Warszawa 2008
Erich Fromm, O sztuce miłości, Rebis, Poznań 2006
Erich Fromm, O sztuce słuchania. Terapeutyczne aspekty psychoanalizy, PWN, Warszawa 2006
Erich Fromm, Pasje Zygmunta Freuda, Vis-a-vis/Etiuda, Kraków 2010
Erich Fromm, Patologia normalności. Przyczynek do nauki o człowieku, Vis-a-vis/Etiuda, Kraków 2011
Erich Fromm, Psychoanaliza a religia, Rebis, Poznań 2000
Erich Fromm, Rewizja psychoanalizy, PWN, Warszawa 2006
Erich Fromm, Rewolucja nadziei. W stronę uczłowieczonej technologii, Vis-a-vis/Etiuda, Kraków 2013
Erich Fromm, Serce człowieka jego niezwykła zdolność do dobra i zła, PWN, Warszawa 2000
Erich Fromm, Ucieczka od wolności, Czytelnik, warszawa 2007
Erich Fromm, Wojna w człowieku. Psychologiczne studium istoty destruktywności, Jacek Santorski & Co, Warszawa 1994
Erich Fromm, Zapomniany język- wstęp do rozumienia snów, baśni i mitów, Vis-a-vis/Etiuda, Kraków 2009
Erich Fromm, Zdrowe społeczeństwo, Vis-a-vis/Etiuda, Kraków 2012
Erich Fromm, Zerwać okowy iluzji. Moje spotkanie z myślą Marksa i Freuda, Rebis, Poznań 2000
Najnowsze komentarze